Aysel YÜCEL
Karadeniz’de ticari gemilere yönelik insansız hava aracı saldırılarının şiddetlenmesi, bölge ticaretinde krizi yeni bir boyuta taşıdı. Savaşın başlamasından bu yana saldırıya uğrayan ticari gemi sayısı 200’e yaklaşırken, artan can kayıpları güvenlik endişelerini zirveye çıkardı.
Armatörlerin Rusya ve Ukrayna limanlarına sefer konusunda daha temkinli davranması nedeniyle yükler limanlarda, antrepolarda ve fabrikalarda birikmeye başladı. Seferlerde yaşanan aksamalar üzerine koster armatörleri gemilerini “cold laid up” (uzun süreli hizmet dışı bekletme) uygulamasına hazırlarken, Koster Armatörleri ve İşletmecileri Derneği (KOSDER) de önceki akşam üyeleriyle olağanüstü toplantı yaparak sektörün yol haritasını masaya yatırdı.
Krizin derinleşmesi nedeniyle KOSDER, üyelerini acil toplantıya çağırdı. Önceki akşam koster üyesi armatörlerin de katılımıyla geniş kapsamlı bir çevrim içi istişare toplantısı düzenlendi. Toplantıda hukukçular, sigorta uzmanları ve kulüp temsilcileri de yer aldı.
Ticari gemilere yönelik saldırılar, savaş sigortaları, gemi adamlarının can güvenliği, uluslararası hukuk çerçevesinde tazmin süreçleri, sigorta uygulamaları ve navlun piyasasında yaşanan gelişmeler ele alındı. Ayrıca hasat döneminde yük arzı dikkate alınarak navlunların işletme maliyetlerinin altına düşmemesi için atılabilecek adımlar değerlendirildi. Toplantıda ortaya çıkan görüş ve önerilerin ilgili kamu kurumlarına iletilmesi kararlaştırıldı.
DÜNYA’ya konuşan KOSDER Onursal Başkanı Salih Zeki Çakır, özellikle Karadeniz ve Akdeniz’de faaliyet gösteren küçük tonajlı koster filosunun ciddi baskı altında olduğunu söyledi. Çakır, “Yükler bekliyor, gemiler bekliyor. Güvenlik riski nedeniyle birçok armatör bölgeye sefer yapmak istemiyor. Bu nedenle yükler limanlarda birikirken gemiler de çalıştırılamadığı için ‘cold laid up’ (uzun süreli hizmet dışı bekletme) uygulamasına alınabilecek güvenli alanlar aranıyor” dedi.
Uzayan krizde “cold laid up” kaçınılmaz
Gemilerin bekleme şeklinin krizin süresine göre değiştiğini anlatan Çakır, kısa süreli durgunluklarda “hot laid up” (kısa süreli hizmete hazır bekletme), uzun sürecek krizlerde ise “cold laid up” (uzun süreli hizmet dışı bekletme) yönteminin tercih edildiğini söyledi.
“Hot laid up” (kısa süreli hizmete hazır bekletme) uygulamasında geminin personelinin büyük bölümünün görevde kaldığını, makinelerin çalışır durumda tutulduğunu ve geminin her an sefere çıkabilecek şekilde hazır bekletildiğini belirten Çakır, bu yöntemin daha çok birkaç haftalık veya birkaç aylık durgunluklarda uygulandığını ifade etti.
Krizin uzaması halinde ise maliyetleri minimuma indirmek amacıyla gemilerin “cold laid up” (uzun süreli hizmet dışı bekletme) uygulamasına alındığını dile getiren Çakır, şu bilgileri verdi: “Bu uygulamada geminin ana ve yardımcı makineleri tamamen devreden çıkarılıyor.
Personel minimum seviyeye indiriliyor. Yakıt tüketilmiyor, işletme giderleri mümkün olduğunca azaltılıyor. Bu yöntem kısa süreli değil, aylar hatta yıllar sürebilecek krizler için uygulanıyor. Ancak açıkta demirde ‘cold laid up’ uygulanamaz. Bunun mutlaka korunaklı limanlarda veya tersanelerde, gerekli izinler alınarak yapılması gerekiyor.”
“Tersaneler pahalı, devlet çözüm üretmeli”
Türkiye’de gemilerin ‘cold laid up’ uygulamasına alınabileceği uygun alanların yetersiz olduğunu belirten Çakır, tersanelerin ise bu amaç için ekonomik olmadığını söyledi. Çakır, “2008 küresel finans krizinde bunun örnekleri yaşandı.
O dönemde birçok gemi limanlarda ve belirlenmiş bekleme bölgelerinde uzun süre bağlı kaldı. Pire Limanı örneği uzun süre konuşulmuştu. Devletin belirli bölgeleri ‘cold laid up’ alanı oluşturması, gemilerin güvenli şekilde az personelle bekletilmesini sağlaması gerekiyor. Tersaneler tamir için var. Gemilerin ‘cold laid up’ amacıyla tersaneye gitmesi hem maliyetleri artırıyor hem de tersanelerin kapasitesini gereksiz şekilde meşgul ediyor”diye konuştu.
“İki-üç ay dayanılır, sonrası ağır olur”
Çakır, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü ile Liman Başkanlıklarının uzun süreli beklemeye ilişkin prosedürleri bulunduğunu, sigorta kapsamının devam edebilmesi için gemilerin belirlenen teknik ve emniyet kriterlerini karşılamasının zorunlu olduğunu da vurguladı.
Sorunun bugün daha çok Karadeniz ve Akdeniz’de çalışan 3 bin-12 bin DWT arasındaki koster filosunu etkilediğini belirten Çakır, krizin uzaması halinde tablonun ağırlaşacağı uyarısında bulunarak şunları kaydetti: “Bugün büyük tonajlı gemiler aynı ölçüde etkilenmiyor. Ancak küçük tonajlı gemiler ciddi sıkıntı yaşıyor. İki-üç ay herkes dayanabilir ama altı ayı, bir yılı bulan bir kriz sektör üzerinde çok ağır hasar bırakır. Bugün yük var ama riski alıp o yükü taşıyacak gemi bulmak giderek zorlaşıyor.”
Karadeniz’de yaşanan güvenlik krizi, Türkiye’nin dış ticareti açısından da önemli risk oluşturuyor. Türkiye’nin Rusya ve Ukrayna pazarları dış ticarette stratejik önemini koruyor. Bu yılın ilk yarısında Türkiye’nin Rusya’ya ihracatı yaklaşık 2,7 milyar dolar, Ukrayna’ya ihracatı ise 2,1 milyar dolar oldu. Yılın ilk beş ayında Rusya’dan yapılan ithalat 17,3 milyar dolar, Ukrayna’dan yapılan ithalat ise 1,2 milyar dolar olarak gerçekleşti.
Yükler limanlarda ve fabrikalarda yığıldı
UTİKAD Başkanı Bilgehan Engin, saldırıların konteyner ve kuru yük gemilerini etkilediğini belirterek, gerginliğin sürmesi halinde Köstence’nin ardından Türkiye limanlarında da tıkanıklık yaşanabileceğini söyledi. Bu hat için güçlü bir alternatif bulunmadığını vurgulayan Engin, liman ve antrepolardaki doluluğun lojistik maliyetlerini artıracağını ifade etti.
SEDEFED Başkan Yardımcısı Ayşem Ulusoy ise denizyolundaki aksamaların tedarik zincirinde belirsizliği artırdığını, yüklerin bir bölümünün karayoluna kayacağını ancak kapasite, sınır geçişleri ve gümrük işlemleri nedeniyle karayolunun denizyolunun yerini kısa vadede tamamen alamayacağını söyledi. Almark Logistics Genel Müdürü Onur Güvenler de henüz karayolunda fiili yük artışı görülmediğini, ancak navlun sorgularının hızlandığını belirtti.
“Cold laid up” (uzun süreli hizmet dışı bekletme) nedir?
-Geminin ana ve yardımcı makineleri tamamen devreden çıkarılır.
-Mürettebat asgari seviyeye indirilir.
-Yakıt tüketimi ve işletme giderleri minimum seviyeye çekilir.
-Gemi aylar hatta yıllar boyunca sefere çıkarılmadan bekletilebilir.
-Uygulama yalnızca korunaklı limanlarda veya izin verilen bekleme alanlarında yapılır.
Armatörler Birliği’nden uluslararası denizcilik örgütlerine acil çağrı
Türk Armatörler Birliği (TAB), Karadeniz’de ticari gemilere yönelik saldırılar sonrası başta BIMCO, ICS, INTERTANKO ve INTERCARGO olmak üzere yaklaşık 10 uluslararası denizcilik kuruluşunu ortak tavır almaya davet etti.
DÜNYA’ya konuşan TAB Genel Sekreteri Hüseyin Çınar, birlik tarafından hazırlanan çağrı yazılarının uluslararası örgütlere de iletildiğini belirterek, “Sivil ticaret gemileri ve gemi insanlarının korunması konusunda küresel denizcilik camiasının ortak hareket etmesi gerekiyor” dedi. TAB, yayımladığı kınama mesajında da ticaret gemilerini hedef alan saldırıları en güçlü şekilde kınayarak, uluslararası denizcilik kuruluşlarını güçlü dayanışma göstermeye ve gemi insanlarının güvenliği için somut adımlar atmaya çağırdı.
Karadeniz’de ticari gemilere yönelik saldırıların bu seviyeye gelmesi gerçekten endişe verici. Armatörlerin 18 yıl sonra yeniden “cold laid up” seçeneğini değerlendirmesi, krizin sektörde ne kadar derin iz bıraktığını gösteriyor.